deutsch englisch spanisch französisch italienisch
Ausschnitt aus der Tabula Peutingeriana - Rom

Tabula Peutingeriana – Einzelanzeige

Toponym TP (aufgelöst):

[Fl. Halys] (Miller)

Name (modern):

Kızıl İrmak / Kızılırmak

Bild:
Zum Bildausschnitt auf der gesamten TP
Toponym vorher
Toponym nachher
Alternatives Bild ---
Bild (Barrington 2000) ---
Bild (Scheyb 1753)
Bild (Welser 1598) ---
Bild (MSI 2025) ---
Großraum:

Asia Minor

Toponym Typus:

Fluss

Planquadrat:

9B1 / 9A1

Farbe des Toponyms:

ohne Farbe

Vignette Typus :

---

Itinerar (ed. Cuntz):

 

Alternativer Name (Lexika):

 

RE:

Halys

Barrington Atlas:

Halys fl. (87 A3)

TIR / TIB /sonstiges:

Halys (TIB 2,186f; 9, 206f; 4,173

Miller:

[Halys]

Levi:

 

Ravennat:

 

Ptolemaios (ed. Stückelberger / Grasshoff):

 

Plinius:

 

Strabo:

 

Autor (Hellenismus / Späte Republik):

 

Datierung des Toponyms auf der TP:

frühe Kaiserzeit (einschließlich Flavier)

Begründung zur Datierung:

Auf der TP fungiert der Fluss als Grenze zwischen Galatia und den Kappadokiern wie bei Strabo 12,3,12, was, falls vom Zeichner bewusst so eingetragen, auf Prinzipat/frühe Kaiserzeit verweisen würde.
Als Fluss in Paphlagonia (nicht, wie sonst häufig, an dessen Grenze) wird der Halys anscheinend (allerdings vage formuliert) auch bei Apoll. Rhod. 4,245 und Dionys. perieg. 784-786 gesehen.

Kommentar zum Toponym:

Sehr wahrscheinlich handelt es sich um den Halys (s. ItMiller 839; Kommentar Talbert), den längsten Fluß Kleinasiens (1182 km).

Der Name Ἅλυς wurde mit Salzlagern der Landschaft Ximene in Verbindung gebracht (Strabo 12,3,12). Die Sprache, auf die der Flußname zurückgeht, ist jedoch umstritten (s. Marek, DNP).
In der griech. und lat. Literatur oft erwähnt seit Aischyl. Pers. 865, z. B. bei Hdt. 1,6 als Ostgrenze des Herrschaftsgebietes des Kroisos, von Süden her kommender Grenzfluss zwischen Kappapdokiern/Syroi und Paphlagonieren, mündend ins Schwarze Meer (dieser Abschnitt ist auch auf der TP abgebildet): Κροῖσος ἦν … τύραννος δὲ ἐθνέων τῶν ἐντὸς Ἅλυος ποταμοῦ, ὃς ῥέων ἀπὸ μεσαμβρίης μεταξὺ Συρίων <τε> καὶ Παφλαγόνων ἐξίει πρὸς βορῆν ἄνεμον ἐς τὸν Εὔξεινον καλεόμενον πόντον; bei Hdt. 1,72 auch als Grenzfluss zwischen medischem und lyd. Reich, entspringt in den Bergen Armeniens, fließt durch Kilikien, dann links am Gebiet der Matiener und rechts an Phrygien vorbei und trennt dann, immer weiter nach Norden verlaufend, als Grenzfluss die Kappapdokier/Syroi von den Paphlagonieren zu deren Linken ὁ γὰρ οὖρος ἦν τῆς τε Μηδικῆς ἀρχῆς καὶ τῆς Λυδικῆς ὁ Ἅλυς ποταμός, ὃς ῥέει ἐξ Ἀρμενίου ὄρεος διὰ Κιλίκων, μετὰ δὲ Ματιηνοὺς μὲν ἐν δεξιῇ ἔχει ῥέων, ἐκ δὲ τοῦ ἑτέρου Φρύγας, παραμειβόμενος δὲ τούτους καὶ ῥέων ἄνω πρὸς βορέην ἄνεμον ἔνθεν μὲν Συρίους Καππαδόκας ἀπέργει, ἐξ εὐωνύμου δὲ Παφλαγόνας. οὕτως ὁ Ἅλυς ποταμὸς ἀποτάμνει σχεδὸν πάντα τῆς Ἀσίης τὰ κάτω ἐκ θαλάσσης τῆς ἀντίον Κύπρου ἐς τὸν Εὔξεινον πόντον; 5,52,2f und oft; Ps.-Skyl. 89 unter Assyria (vgl. u. zu Ps.-Skymn.) μετὰ δὲ Χάλυβας Ἀσσυρία ἐστὶν ἔθνος καὶ … Λύκαστος ποταμὸς καὶ πόλις Ἑλληνίς, Ἅλυς ποταμὸς καὶ Κάρουσσα πόλις Ἑλληνίς, Σινώπη πόλις Ἑλληνίς; Apoll. Rhod. 2,366; 2,963; 4,245 (an der paphlagon. Küste) u. ö.; Ps.-Skymn. 982-985 mündet dreihundert Stadien von Amisos entfernt ins Schwarze Meer: (Ἅλυς ποταμὸς) τριακόσια δὲ στάδια ἀπέχων τῆς Ἀμισοῦ μεταξὺ Σύρων τε καὶ Παφλαγόνων (985) φερόμενος εἰς τὸν Πόντον ἐξίησιν (die Entfernungsangabe ist korrekt; dazu und zum Verlauf als Grenzfluss zwischen den Syroi (den Leukosyrern), und Paphlagoniern s. Korenkjaks Kommentar https://referenceworks.brillonline.com/entries/fragmente-der-griechischen-historiker-v/pseudo-skymnos-2048-a2048#note294); Strabo 12,3,12 seine Mündung folgt auf Sinope; Name von Salzgruben, an denen er vorbeifließt; Quellen in Großkappadokien nahe der Pontike gegenüber der Kamisene; fließt erst nach Westen, biegt dann nach Norden ab als Grenzfluss zwischen Galatern, Paphlagonieren und Leukosyrern (Kappadokiern): Ἐντεῦθεν δ´ ἐφεξῆς ἡ τοῦ Ἅλυος ἐκβολὴ ποταμοῦ. ὠνόμασται δ´ ἀπὸ τῶν ἁλῶν ἃς παραρρεῖ· ἔχει δὲ τὰς πηγὰς ἐν τῇ μεγάλῃ Καππαδοκίᾳ τῆς Ποντικῆς πλησίον κατὰ τὴν Καμισηνήν, ἐνεχθεὶς δ´ ἐπὶ δύσιν πολύς, εἶτ´ ἐπιστρέψας πρὸς τὴν ἄρκτον διά τε Γαλατῶν καὶ Παφλαγόνων ὁρίζει τούτους τε καὶ τοὺς Λευκοσύρους und oft, vor allem als Grenzfluss; Ptol. 5,4,3 unter Galatia, Mündung und Wende: Ἅλυος ποταμοῦ ἐκβολαί - ἡ περιστροφὴ τοῦ ποταμοῦ; Arrian peripl. Pont. Eux. 14,5-15,2 einst Grenze zwischen dem Reich des Kroisos und dem der Perser, nun unter römischer Herrschaft; Arrian korrigiert Hdt. 1,6 dahingehend, dass der Fluss nicht von Süden sondern von Osten kommt: ἐνθένδε εἰς τὸν Ἅλυν ποταμὸν τριακόσιοι. οὗτος ὁ ποταμὸς πάλαι μὲν ὅρος ἦν τῆς Κροίσου βασιλείας καὶ τῆς Περσῶν, νῦν δὲ ὑπὸ τῇ Ῥωμαίων ἐπικρατείᾳ ῥέει, οὐκ ἀπὸ μεσημβρίας, ὡς λέγει Ἡρόδοτος, ἀλλὰ ἀπὸ ἀνίσχοντος ἡλίου. καθ´ ὅ τι δὲ εἰσβάλλει εἰςτὸν Πόντον, ὁρίζει τὰ Σινωπέων καὶ Ἀμισηνῶν ἔργα. ἀπὸ δὲ Ἅλυος ποταμοῦ ἐς Ναύσταθμον στάδιοι ἐνενήκοντα, vgl. Anonym. peripl. Pont. Eux. 24f;
Dionys. perieg. 784-786 (nach dem Fluss Iris aus dem Gebirge Armeniens richtung Norden kommend und nahe dem Kap Karambis (8A5 Carambas, versehentlich im Binnenland eingezeichnet) mündend bei den Paphlagonier: τῷ δ’ ἐπὶ μορμύρουσι ῥοαὶ Ἅλυος ποταμοῖο, / ἑλκόμεναι βορέηνδε Καραμβίδος ἐγγύθεν ἄκρης, / ἀρξάμεναι τὸ πρῶτον ἀπ’ οὔρεος Ἀρμενίοιο. / Παφλαγόνες δ’ ἐπὶ τοῖσιν ἐπ’ ἠϊόνεσσι νέμονται; Schiffbarkeit erwähnt bei Anon. peripl. Pont. Eux. 24.
- lat. Halys z. B. Mela 1,105 (unter Phrygia): Chalybes proximi clarissimas habent Amison et Sinopen …, amnium Halyn et Thermodonta. secundum Halyn urbs est Lycasto; Plin. nat. 6,6 (unter Phrygia; vom Taurus durch Cataonia und Cappadocia): amnis Halys, a radicibus Tauri per Cataoniam Cappadociamque decurrens, oppida Gangre …; nat. 6,8 Cappadocia intus habet coloniam Claudi Caesaris Archelaidem, quam praefluit amnis Halys; Avien perieg. 123 Qua uastum in pelagus uergit saxosa Carambis, / 124 [S]urget Halys: tum Paphlagonum sata longa patescunt; Vibius Sequester 78 Halys, Lydiae; Croesos transiit; Amm. Marc. 22,18,20 … ora maritima, cuius initium Halys est amnis …; Isid. orig. 14,3,37 Halys amnis per eam (sc. Asiam Minorem) fluit, qui quondam Lydiae regna disiunxit a Persis.

Der Halys entspringt ca. 120 km östl. von Sebasteia (9B4 Seuastia, heute: Sivas) im Kızıldağ. Die Quellflüsse in der Landschaft Kamisene (östl. von Sebasteia,) aufnehmend fließt er in weit nach Süden ausholendem Bogen durch West-Kappadokia, wendet sich östl. der Tata Limne (heute: Tuz Gölü = “Salzsee”) nach Norden, streift Ost-Galatia (in älterer Zeit Phrygia) und durchbricht als Grenzfluß der Landschaften Paphlagonia und Pontos das Gebirge zum Schwarzen Meer, in das er nördl. von Bafra zwischen 9A1 Sinope und Amisos (9A1 Missos) mündet (s. TIB 2, 186; TIB 4, 173; Marek, DNP). Seine teilweise bedeutenden Nebenflüsse sind auf der TP nicht verzeichnet.

In der Antike vor allem berühmt wegen der Halys-Überschreitung des lyd. Königs Kroisos (z. B. Hdt. 1,75; Aristot. rhet. 3,5 1407a 39 u. v. a.).

Auf der TP entspricht die Zeichnung auf der TP tatsächlich ungefähr der realen Gestalt des Unterlaufs, wie er bei Hdt. 1,6 beschrieben ist. Der weit aus dem Osten kommende Oberlauf fehlt jedoch.
Aufgrund seiner Größe figurierte der Halys in der antiken Literatur von jeher als Grenzfluss, erst zwischen lyd. und persischem Reich (Hdt. 1,72), und so auch noch lange im Bewusstsein antiker Gebildeter, später in Verbindung mit dem Taurus zwischen Kleinasien und dem übrigen Asien (z. B. Hdt. 1,72,3), außerdem schied er die Matiener von den Phrygiern, die Kappadokier (Syroi) von den Paphlagoniern und an seiner Mündung die Gebiete von Sinope (9A1) und Amisos (9A2 Missos), z. B. Strabo 12,3,38; Arrian peripl. Pont. Eux. 15 (s. Ruge, RE 2287 mit Quellen). Als Grenze zwischen Galatien und Paphlagonien (vgl. z. B. Strabo 12,3,12) ist er auch noch antikisierend in mittelbyz. Quellen präsent, wobei allerdings die küstennahen Abschnitte gemeint sind (s. TIB 9, 207).
Auf der TP ist der Halys nicht der Grenzfluss zwischen Galatia (8A4/5 in roten Maiuskeln) und Paflagonia (8A5/9A1 in etwas größerer schwarzer Schrift), sondern er fließt mitten durch letzeres hindurch (auch Apoll. Rhod. 4,245 und Dionys. perieg. 784-786 erwähnen den Halys im Zusammenhang mit den Paphlagoniern). Bedingt durch das gestauchte Format der Karte erscheint Paflagonia in Relation zu Galatia nach rechts verschoben, so dass es nordöstl. statt nördl. von Galatia zu liegen kommt.
Eine Grenzfunktion hat der Halys auf der TP gleichwohl, was semantisch durch ein Berg-Fluss-System angedeutet wird (was auf dieser Karte häufig Grenzflüsse kennzeichnet), und zwar dergestalt, dass der (wie erwähnt nur im Unterlauf dargestellte) Halys aus einem namenlosen Gebirgssymbol (9B1, angeblich Scordiscus mons laut ItMiller 848) entspringt, das in Wirklichkeit viel weiter im Osten in Armenia Minor liegen müsste, das also auch hier wieder in Form und Lage vom Zeichner passend modifiziert wurde. Nahe diesem scheinbaren Quellgebirge trennt der Flusslauf auf der TP Galatia (links) von Cappadocia (rechts), wie auch bei Strabo 12,3,12 (s. o.).

Literatur:

Barat, Claire: L´ Halys, un fleuve structurant en Asie Mineure, tome 2, in: Dan, Anca/Lebreton, Stéphane (Hgg.): Études des fleuves d´Asie Mineure dans l´Antiquité, tome 2, Arrat 2018, 203-234.

Georgacas, D. J.: From the river systems in Anatolia, in: Journal of the American Name Society 12 (1964), 197-214.

Marek, Christian (Zürich), “Halys”, in: Der Neue Pauly, Herausgegeben von: Hubert Cancik,, Helmuth Schneider (Antike), Manfred Landfester (Rezeptions- und Wissenschaftsgeschichte). Consulted online on 03 March 2021 http://dx.doi.org/10.1163/1574-9347_dnp_e502320.
First published online: 2006.

Miller, Itineraria, Sp. 839.

Ruge, W.: Halys, RE 7,2 (1912), 2286f.

   [Standard-Literatur-Liste im PDF-Format]

Letzte Bearbeitung:

08.01.2026 15:27

Druckversion erstellen


Cite this page:
https://tp-online.ku.de/trefferanzeige.php?id=2670 [zuletzt aufgerufen am 03.10.2026]

Impressum Datenschutzerklärung